Wat maakt deze Nederlandse vrouw ruim een eeuw na haar dood nog steeds zo fascinerend? Het is de mix van Hollandse nuchterheid, Parijse glamour en het schimmige wereldje van de internationale spionage. We duiken in de feiten over de vrouw die tegelijkertijd bewonderd, bemind en gevreesd werd.
1. Van Friesland naar de zon
Margaretha Zelle werd in 1876 geboren in Leeuwarden. Haar artiestennaam Mata Hari koos ze pas veel later. Het is Maleis voor oog van de dag, oftewel de zon. Haar vroege jaren waren zwaar: haar vader ging failliet en haar moeder overleed toen ze nog maar vijftien was. Deze tegenslagen vormden haar tot de vrouw die zichzelf in Parijs volledig opnieuw zou uitvinden.
2. Een advertentie in de krant
Haar leven veranderde drastisch door een simpele contactadvertentie. Rudolf MacLeod, een officier die twintig jaar ouder was, zocht een vrouw. Margaretha reageerde en vertrok met hem naar Nederlands-Indië. Het huwelijk was een nachtmerrie vol misbruik en drank, hoewel het haar wel de inspiratie gaf voor haar latere danscarrière.
3. Het verlies van Norman
De grootste tragedie op Java was de dood van haar zoontje Norman. Hij overleed op tweejarige leeftijd onder mysterieuze omstandigheden. Sommige bronnen spreken van vergiftiging door een bediende, anderen wijzen naar de bijwerkingen van een kwikbehandeling tegen syfilis. Dit verlies markeerde het definitieve einde van haar gezinsleven.
4. De geboorte van de Javaanse prinses
Na haar scheiding vluchtte ze naar Parijs. Ze had geen cent te makken, doch zij wist haar exotische uiterlijk en kennis van Javaanse dansen slim in te zetten. Ze presenteerde zich als een oosterse prinses. Europa viel als een blok voor haar sensuele optredens, die in die tijd als schandalig maar ook als ware kunst werden gezien.
5. Spionne H-21
Tijdens de Eerste Wereldoorlog raakte ze verstrikt in een gevaarlijk web. Omdat Nederland neutraal was, kon zij vrij door Europa reizen. De Duitsers rekruteerden haar onder de codenaam H-21. Ze kreeg 20.000 franc betaald, hoewel zij later beweerde dat ze dit geld slechts zag als compensatie voor haar in beslag genomen bezittingen in Berlijn.
6. Fräulein Doktor
Er wordt beweerd dat Mata Hari haar spionagetraining kreeg van de beruchte Elsbeth Schragmüller, beter bekend als Fräulein Doktor. Deze connectie maakte haar in de ogen van de geallieerden een uiterst gevaarlijke vrouw. Haar werkelijke effectiviteit als spion was waarschijnlijk gering; ze verkocht vooral bedgeheimen en geruchten die in de Parijse elite rondgingen.
7. Een pion voor de Fransen
Mata Hari was niet trouw aan één kamp. Ze bood haar diensten ook aan bij de Franse inlichtingendienst. Haar grote liefde was een Russische kapitein, Vadim Maslov, die aan het front gewond was geraakt. Om hem te kunnen bezoeken, had ze geld en pasjes nodig. Ze beloofde de Fransen de Duitse kroonprins te verleiden, een plan dat echter nooit van de grond kwam.
8. De val in Madrid
Het einde begon in Spanje. De Fransen vingen Duitse radioberichten op waarin werd gesproken over agent H-21. Men vermoedt tegenwoordig dat de Duitsers haar opzettelijk hebben opgeofferd door een code te gebruiken die de Fransen al lang hadden gekraakt. Mata Hari keerde terug naar Parijs, zich onbewust van het feit dat zij in de val werd gelokt.
9. De zondebok van Frankrijk
Toen zij in 1917 werd gearresteerd, ging het slecht aan het front. Het Franse moreel was laag en men had een zondebok nodig. Mata Hari werd beschuldigd van het veroorzaken van de dood van 50.000 soldaten. Hoewel er nauwelijks hard bewijs was, werd zij tijdens een kort militair proces ter dood veroordeeld.
10. Ze stierf in stijl
Op 15 oktober 1917 stond zij in Vincennes voor het vuurpeloton. Ze weigerde een blinddoek en wilde niet vastgebonden worden. In haar laatste momenten wierp zij een handkus naar de soldaten. Zelfs haar executie regisseerde zij als een slotscène van een groot toneelstuk. Haar lichaam werd nooit opgeëist door familie; het eindigde in een anatomisch museum in Parijs en is uiteindelijk spoorloos verdwenen.