Öræfajökull is een van de indrukwekkendste en gevaarlijkste natuurverschijnselen van IJsland. Deze reusachtige vulkaan ligt begraven onder een dikke ijslaag en herbergt het hoogste punt van het land. Hieronder lees je tien weetjes over Öræfajökull, zijn verwoestende geschiedenis en de dreiging van een nieuwe uitbarsting.
1. Met 2.110 meter is het de hoogste berg van IJsland
De hoogste piek van de vulkaan heet Hvannadalshnjúkur en reikt tot precies 2.110 meter boven zeeniveau. Het is een stratovulkaan met steile wanden die direct oprijst vanuit de Atlantische kuststrook. Bergbeklimmers kunnen de top in de zomer beklimmen, mits zij rekening houden met diepe gletsjerspleten en plotseling opkomende sneeuwstormen.
2. De vulkaan ligt verborgen onder een gigantische gletsjerkap
Öræfajökull vormt het zuidoostelijke deel van de Vatnajökull, de grootste ijskap van Europa. De caldera van de vulkaan is gevuld met een ijslaag van honderden meters dikte. Dit bijzondere gebied maakt deel uit van het nationale park Vatnajökull National Park, waar gletsjers en vulkanische hitte elkaar continu ontmoeten, net zoals beschreven in onze weetjes over IJsland.
3. De uitbarsting van 1362 was de zwaarste in de IJslandse historie
In het jaar 1362 barstte Öræfajökull met ongekende kracht uit. Volgens de vulkanische explosiviteitsindex haalde deze uitbarsting een score van VEI-6, zoals uitgelegd in dit overzicht van de vulkanische explosiviteitsindex. Meer dan tien kubieke kilometer as en puimsteen werd de atmosfeer in geblazen, wat de hele omgeving volkomen verwoestte.
4. Smeltwater veroorzaakt levensgevaarlijke gletsjervloeden
Wanneer hete lava in contact komt met de ijskap, smelt er in enkele uren tijd miljarden liters ijs. Dit leidt tot een zogeheten jökulhlaup: een kolkende modderstroom vol ijsblokken, rotsen en vulkanische as die met hoge snelheid richting zee denderde en hele dorpen van de kaart veegde.
5. De naam betekent letterlijk ‘gletsjer van het woeste land’
Vóór de ramp van 1362 stond de streek bekend als Litla-Hérað, een bloeiende agrarische gemeenschap. Na de allesverwoestende eruptie werd het gebied omgedoopt tot Öræfi, wat in het Oudijslands ‘woestenij’ of ‘onherbergzaam land’ betekent. Sindsdien draagt ook de gletsjervulkaan deze waarschuwende naam.
6. Wetenschappers houden de magmakamer nauwlettend in de gaten
Omdat Öræfajökull lange periodes van rust kent, is een ontwaken riskant. In 2017 en 2018 maten geologen honderden kleine aardbevingen en zakte het ijsoppervlak in de krater in door geothermische warmte. Gevoelige GPS-stations en seismografen registreren dag en nacht de kleinste bewegingen van opstijgend magma.
7. As bereikte in de veertiende eeuw zelfs het vasteland van Europa
De aswolk van de middeleeuwse eruptie steeg naar schatting dertig kilometer hoog de stratosfeer in. Westelijke winden voerden de fijne asdeeltjes over de Noordzee naar Noorwegen en Schotland. Op IJsland zelf bedekte een dikke laag puimsteen het landschap tot tientallen kilometers in de omtrek.
8. De centrale krater heeft een doorsnede van vijf kilometer
Bovenop de vulkaan bevindt zich een reusachtige komvormige krater (caldera) van ongeveer vijf bij vier kilometer breed. De bodem van deze kom ligt zo’n vijfhonderd meter onder de omringende bergkammen en is volledig opgevuld met eeuwenoud gletsjerijs, vergelijkbaar met fenomenen in onze weetjes over vulkanen.
9. De streek bleef na de ramp veertig jaar lang onbewoond
De explosie van 1362 vernietigde alle veertig boerderijen in de omringende vallei. De bewoners kwamen om door rondvliegende gloeiende rotsen, giftige gassen of de moddervloeden. Pas ruim vier decennia later durfden de eerste IJslandse boeren zich weer voorzichtig in de schaduw van de berg te vestigen.
10. De laatste uitbarsting vond plaats in 1727
Na eeuwen van stilte barstte Öræfajökull in augustus 1727 opnieuw uit. Hoewel deze uitbarsting kleiner was dan die van 1362, veroorzaakten de gletsjervloeden opnieuw zware schade en eisten zij drie mensenlevens. Sindsdien slaapt de vulkaan al bijna driehonderd jaar.
