Als je een lijst zou maken van de meest beeldende woorden die het Nederlands ooit heeft voortgebracht, dan hoort wappergat daar hoog op. Je hoeft het woord niet te kennen om te begrijpen wat het betekent. Wapperen plus gat, daar is weinig verbeelding voor nodig. En toch zit er meer achter dan je denkt.
Wat betekent wappergat?
Een wappergat was in de zeventiende eeuw een schunnige benaming voor een prostituee. Het Woordenboek van Populair Taalgebruik omschrijft het als “een vrouw die op een schommelende manier beweegt, die met haar achterwerk draait.” Het woord is samengesteld uit “wapperen” (fladderen, heen en weer bewegen) en “gat”, dat in het oudere Nederlands simpelweg achterwerk betekende. Een wappergat was dus iemand wier achterste nooit stilstond.
In een zeventiende-eeuws toneelstuk van Nicolaes Biestkens klinkt het zo: “Ja wel, ick keeckme schier loom en mal, wat seg icje mier, in daar by sucken gauwen wappergat, sucken quicksen dier.” Vrij vertaald: wat een vlug wappergat, wat een kwiek ding. Het woord werd niet gefluisterd, het werd uitgesproken met een mengeling van afkeuring en bewondering die typisch is voor de zeventiende-eeuwse omgang met seksualiteit.
Onderdeel van een heel gezin
Wappergat stond niet op zichzelf. Het was lid van een uitgebreide familie van Nederlandse woorden die allemaal hetzelfde beschrijven: een vrouw die haar achterwerk beweegt, en die daarom als lichtzinnig wordt bestempeld. Schrijver Ronald Giphart somde ze ooit op in het tijdschrift Kijk: “Draaiaars, hippelklink, kwikkebil, klikkebil, snikkebil, wappergat, wipeersken, wipgat, wipkuitje en wellicht ook het modernere huppelkut.”
Het is een adembenemende lijst. Taalhistoricus Ewoud Sanders heeft geschat dat het Nederlands tussen de vier- en vijfhonderd woorden en uitdrukkingen heeft voor geslachtsgemeenschap, zo’n zeshonderd voor penis, en een kleine vijfhonderd voor vagina. Maar de categorie “beweeglijk achterwerk als aanduiding voor prostituee” is opvallend dichtbevolkt, en wappergat is er een van de meest directe vertegenwoordigers van.
Waarom juist het achterwerk?
Het is een vraag die bij al deze woorden opdoemt: waarom was het bewegende achterwerk zó centraal in de manier waarop het Nederlands prostituees benoemde? Letterkundige T.H. Buser schreef er al in 1859 over: een lichtekooi is een vrouw die “beweeglijk is van billen, ze telkens rechts en dan weêr links draait, beweegt, schudt of doet schudden of trillen.”
Het antwoord ligt waarschijnlijk in hoe prostitutie werd waargenomen op straat. In een tijd zonder dating-apps en zonder reclame was de manier waarop een vrouw liep haar visitekaartje. Een opvallende, uitdagende gang werd geïnterpreteerd als signaal, en de taal registreerde dat signaal met de precisie die je verwacht van een volk dat ook voor elke windrichting en elke waterstand een apart woord had.
Wappergat is verdwenen, net als draaiaars, schuddemakooi en wipkuitje. Maar het idee dat je aan iemands manier van bewegen kunt aflezen wie ze is. Dat is van alle tijden. We noemen het alleen niet meer zo.