De geur van suikerspinnen, het geluid van gillende mensen in de achtbaan en de felle lichten die in het donker oplichten: de kermis is voor veel mensen een jaarlijks hoogtepunt. De kermis zoals wij die kennen is ontstaan uit tradities die eeuwen teruggaan, en heeft in Nederland een eigen plek in de cultuur.
1. De oorsprong ligt bij religieuze feesten
Het woord ‘kermis’ komt van ‘kerkmis’, een feest ter ere van de wijding van een kerk of de naamdag van de patroonheilige. Rond die kerkelijke viering kwamen markten, straatmuzikanten en kleine attracties. Langzaam verschoof de nadruk van religie naar vermaak, maar de naam bleef.
2. De oudste kermissen zijn honderden jaren oud
In Nederland gaan sommige kermissen terug tot de middeleeuwen. Steden als Amsterdam, Haarlem en ’s-Hertogenbosch hielden al in de 14e eeuw jaarmarkten en kermisfeesten. Deze evenementen waren belangrijk voor handelaren en voor het dorp of de stad als sociale ontmoetingsplek.
3. Vroeger draaide het om handel en ambachten
De kermis was oorspronkelijk een plek waar ambachtslieden hun werk verkochten. Je kon er niet alleen eten en drinken, maar ook kleding, gereedschap en sieraden kopen. Vaak werden nieuwe producten juist tijdens de kermis geïntroduceerd, omdat dan veel mensen samenkwamen.
4. Volksvermaak kwam later in beeld
De eerste vormen van vermaak waren straatartiesten, goochelaars, poppenspelers en dierenacts. Denk aan beren die kunstjes deden of reizende toneelgezelschappen. Pas in de 18e en 19e eeuw verschenen de eerste mechanische attracties, zoals draaimolens en schommels.
5. De kermis was een plek voor nieuws en sensatie
Omdat veel mensen op de kermis samenkwamen, werd het ook een podium voor rondreizende nieuwsvertellers en zogenaamde ‘rariteitenkabinetten’. Hier kon je exotische dieren bekijken, mensen met bijzondere fysieke kenmerken ontmoeten of nieuwe uitvindingen zien. Het was een van de weinige manieren waarop mensen in afgelegen dorpen kennismaakten met de buitenwereld.
6. De opkomst van mechanische attracties veranderde alles
Vanaf de industriële revolutie kwamen er steeds meer mechanische attracties, aangedreven door stoommachines. In de 20e eeuw namen elektrische installaties het over. Dat zorgde voor spectaculaire nieuwe ritten, zoals reuzenraden, achtbanen en botsauto’s. Deze ontwikkeling maakte de kermis zoals we die nu kennen mogelijk.
7. De kermis had niet altijd een goede reputatie
In de 19e eeuw kreeg de kermis in sommige steden kritiek. Er werd geklaagd over dronkenschap, oplichterij en vechtpartijen. In sommige gemeenten werden kermissen tijdelijk verboden. Toch verdwenen ze nooit helemaal, omdat ze voor veel mensen de enige vorm van grootschalig vermaak waren.
8. Nederlandse kermissen hebben vaak een vaste plek in de kalender
In veel dorpen en steden is de kermis een jaarlijkse traditie op een vaste datum, vaak gekoppeld aan een historische markt of feestdag. Voorbeelden zijn de Tilburgse Kermis en de kermis van Hoorn, die al sinds de 15e eeuw bestaat. Mensen plannen hun vakantie er soms zelfs omheen.
9. Van paardenmolen tot hightech attractie
De ontwikkeling van attracties ging snel. Waar kinderen zich in de 19e eeuw vermaakten in een houten draaimolen met echte paarden, stappen ze nu in VR-simulators of extreme thrillrides die over de kop gaan. De kermis past zich steeds aan nieuwe technologie aan om het publiek te blijven verrassen.
10. Kermisspellen blijven populair, ook online
Naast attracties en eettentjes zijn kermisspellen altijd een belangrijk onderdeel geweest. Van touwtje trekken tot blikgooien, ze geven bezoekers de kans om hun behendigheid of geluk te testen.
Een bekend voorbeeld uit de moderne tijd is Plinko, waarbij je een balletje of schijf laat vallen en het via spijkertjes naar beneden ziet stuiteren, richting een vakje met een prijs. Tegenwoordig kun je het ook digitaal spelen, bijvoorbeeld bij een Plinko casino, waarmee je een hoog kermisgehalte op je beeldscherm hebt.
11. De kermis is cultureel erfgoed
In 2010 werd de kermis officieel erkend als immaterieel cultureel erfgoed in Nederland. Het is niet alleen een vorm van vermaak, maar ook een traditie die generaties met elkaar verbindt. Veel kermisexploitanten komen uit families die al decennialang in het vak zitten en van dorp tot dorp trekken.
12. De Tilburgse Kermis is een van de grootste van Europa
De Tilburgse Kermis trekt jaarlijks meer dan een miljoen bezoekers en bestaat sinds 1570. Wat begon als een jaarmarkt met wat vertier, is uitgegroeid tot een evenement van anderhalve week met honderden attracties, culturele activiteiten en thema-avonden. Het is een van de bekendste voorbeelden van hoe een historische kermis is meegegroeid met de tijd.
13. Kermisfamilies trekken al generaties rond
Veel exploitanten komen uit families die het kermisvak al tientallen of zelfs honderden jaren uitoefenen. Ze reizen van stad tot stad en van dorp tot dorp, vaak met vaste routes die al generaties worden gevolgd. Dit nomadische bestaan is niet alleen een manier van werken, maar ook een belangrijk onderdeel van de kermiscultuur zelf.
De kermis mag dan veranderd zijn van een kerkelijk feest naar een kleurrijk spektakel vol lichten, muziek en adrenaline, de kern is hetzelfde gebleven: mensen samenbrengen. Van middeleeuwse jaarmarkten tot moderne thrillrides, de kermis blijft een plek waar traditie en vernieuwing elkaar ontmoeten. In Nederland heeft ze, ondanks kritieken en veranderingen, nog altijd een vaste plek in het hart van dorpen en steden en dat lijkt voorlopig niet te veranderen.