Bijna dertig jaar lang hield hij de Sovjet-Unie in een meedogenloze ijzeren greep. Joseph Stalin leidde zijn land tijdens de Tweede Wereldoorlog en bouwde het uit tot een nucleaire supermacht, maar liet tegelijkertijd een spoor van terreur, dwangarbeid en honger na. Hieronder lees je 15 historische feiten en weetjes over Joseph Stalin.
1. Stalin was niet zijn geboortenaam
De latere dictator werd op 18 december 1878 geboren in het Georgische bergstadje Gori als Iosif Vissarionovitsj Dzjoegasjvili. Pas rond 1912 nam hij het revolutionaire pseudoniem ‘Stalin’ aan. Dat woord is afgeleid van het Russische woord voor staal (stal) en betekent letterlijk ‘man van staal’, een naam die perfect paste bij het onbuigzame imago dat hij nastreefde.
2. Hij volgde een opleiding tot orthodox priester
Op aandringen van zijn vrome moeder begon de jonge Stalin in 1894 aan een priesteropleiding aan het Theologisch Seminarie van Tiflis (Tbilisi). In plaats van zich te verdiepen in theologie, las hij er echter in het geheim verboden boeken van Karl Marx. In 1899 werd hij van school gestuurd omdat hij niet kwam opdagen voor zijn examens en openlijk communistische pamfletten verspreidde.
3. Hij financierde de partijkas met een gewelddadige bankoverval
In de vroege jaren van de bolsjewistische beweging zette Stalin ondergrondse netwerken op in de Kaukasus. Op 26 juni 1907 organiseerde hij een bloedige roofoverval op een geldtransport van de Staatsbank op het centrale plein van Tiflis. Met bommen en vuurwapens maakte zijn bende ongeveer 250.000 roebel buit om de revolutionaire activiteiten van Vladimir Lenin te bekostigen.
4. Hij werd meermalen verbannen naar Siberië
Tussen 1902 en 1913 werd Stalin door de tsaristische geheime politie Ochrana talloze keren gearresteerd en naar afgelegen nederzettingen in Siberië gestuurd. Keer op keer slaagde hij erin te ontsnappen en vermomd terug te keren naar de steden, wat hem binnen de partij een reputatie als geharde ondergrondse strijder opleverde.
5. Hij greep de macht na de dood van Lenin via sluwe intriges
Toen Lenin in januari 1924 overleed, waarschuwde die in zijn politieke testament juist voor Stalins botte en gevaarlijke karakter. Stalin wist dat testament echter geheim te houden. Als secretaris-generaal van de partij benoemde hij overal trouwe volgelingen, speelde hij rivalen als Leon Trotski en Lev Kamenev tegen elkaar uit en schoof hij hen stapsgewijs terzijde.
6. Met de Grote Terreur liet hij honderdduizenden executeren
Tussen 1936 en 1938 ontketende de dictator de beruchte Grote Zuivering. Paranoïde voor vermeende samenzweerders liet hij via schijnprocessen vrijwel de gehele oude garde van bolsjewieken, hoge legerofficieren en intellectuelen ombrengen. Meer dan zevenhonderdduizend mensen werden geëxecuteerd en miljoenen anderen verdwenen in strafkampen van de Goelag.
7. Zijn geforceerde vijfjarenplannen eisten miljoenen levens
Vanaf 1928 dwong Stalin de agrarische Sovjet-Unie in recordtempo te transformeren tot een zware industriële mogendheid. Boerenbedrijven werden onder dwang samengevoegd tot staatsboerderijen. Wie weigerde, werd bestempeld als ‘koelak’ en gedeporteerd. De zware industrie groeide explosief, maar het gewone volk betaalde de prijs met strafkampen, ontberingen en uitputting.
8. De Holodomor kostte miljoenen Oekraïeners het leven
Het meest verwoestende gevolg van de gedwongen collectivisatie was de kunstmatige hongersnood van 1932-1933, bekend als de Holodomor. De staat nam al het graan en voedsel van het platteland in beslag en sloot dorpen af. Alleen al in Oekraïne stierven naar schatting bijna vier miljoen mannen, vrouwen en kinderen van de honger.
9. Hij sloot een bizar pact met aartsvijand Adolf Hitler
Tot ontsteltenis van de internationale gemeenschap ondertekenden de ministers van Buitenlandse Zaken in augustus 1939 het beruchte Molotov-Ribbentroppact. In geheime protocollen spraken nazi-Duitsland en de Sovjet-Unie af om Polen onderling te verdelen en de Baltische staten aan Stalin over te laten. Het niet-aanvalsverdrag hield stand totdat Hitler in juni 1941 de Sovjet-Unie binnenviel.
10. Hij weigerde Moskou te ontvluchten tijdens de nazi-invasie
Toen de Duitse legers in het najaar van 1941 tot op enkele tientallen kilometers van Moskou oprukten en ministeries werden geëvacueerd, besloot Stalin in het Kremlin te blijven. Zijn aanwezigheid gaf het moreel van het Rode Leger een doorslaggevende impuls. Met de Slag om Stalingrad in 1943 brachten zijn troepen de nazi’s een fatale nederlaag toe.
11. Hij weigerde zijn gevangengenomen zoon uit te ruilen
Tijdens de eerste weken van de oorlog raakte Stalins oudste zoon, luitenant Jakov Dzjoegasjvili, krijgsgevangen bij de nazi’s. De Duitsers boden later aan hem te ruilen tegen de bij Stalingrad gevangengenomen veldmaarschalk Friedrich Paulus. Stalin weigerde botweg met de hardvochtige woorden: “Ik ruil een veldmaarschalk niet tegen een gewone luitenant.” Jakov stierf in 1943 in concentratiekamp Sachsenhausen.
12. Hij bouwde een alomtegenwoordige persoonsverheerlijking op
Vanaf de jaren dertig werd Stalin neergezet als het alwetende genie en de ‘Vader der Volkeren’. Dichters schreven lofzangen, steden kregen zijn naam (zoals Stalingrad en Stalino) en in elk klaslokaal, treinstation en fabriekshal hing zijn staatsieportret. Zelfs foto’s uit het verleden werden geretoucheerd om in ongenade gevallen kameraden letterlijk uit de geschiedenis weg te poetsen.
13. Zijn tweede echtgenote beroofde zichzelf van het leven
Stalins privéleven werd getekend door tragedie en kilheid. Zijn eerste vrouw Kato Svanidze stierf in 1907 aan tyfus. Zijn tweede vrouw, Nadezjda Alliloejeva, raakte diep gedesillusioneerd door zijn wrede bewind en zijn grove gedrag. Na een felle ruzie tijdens een banket in het Kremlin schoot zij zichzelf in november 1932 door het hart.
14. Hij overleed eenzaam in zijn datsja in Koentsevo
Op de avond van 1 maart 1953 kreeg de dictator een zware beroerte in zijn privé-verblijf buiten Moskou. Omdat zijn bewakers en bedienden doodsbang waren om zijn kamer zonder bevel binnen te gaan, lag hij urenlang hulpeloos op de grond. Pas de volgende dag durfden artsen hem te behandelen; op 5 maart 1953 werd zijn overlijden officieel vastgesteld.
15. Opvolger Chroesjtsjov ontmaskerde zijn misdaden in 1956
Drie jaar na Stalins dood hield partijleider Nikita Chroesjtsjov tijdens een besloten zitting van het Twintigste Partijcongres zijn beroemde ‘Geheime Toespraak’. Daarin hekelde hij voor het eerst publiekelijk de terreur, de persoonsverheerlijking en de martelingen onder Stalin. Dit leidde tot de zogeheten destalinisatie, waarbij zijn standbeelden werden neergehaald en zijn gebalsemde lichaam uit het mausoleum van Lenin op het Rode Plein werd verwijderd.
