Tussen 1347 en 1351 trok een onzichtbare moordenaar door Europa en Azië. De Zwarte Dood was zo verwoestend dat mensen dachten dat het einde der tijden was aangebroken. Maar uit de as van deze tragedie ontstond een nieuwe wereld. Hoe een bacterie, een vlo en een rat de loop van onze geschiedenis bepaalden, lees je hieronder.
1. Waar komt de naam vandaan?
In de middeleeuwen sprak men over de Grote Sterfte of de Pestilentie. De term Zwarte Dood werd pas eeuwen later populair. Het verwijst naar de buboes: afschuwelijke zwarte gezwellen in de liezen en oksels, veroorzaakt door bloedingen onder de huid. Het was een luguber visitekaartje van een naderend einde.
2. Een dodental dat je niet kunt bevatten
De schattingen lopen uiteen, maar de impact was catastrofaal. Tussen de 75 en 200 miljoen mensen lieten het leven. In Europa stierf gemiddeld dertig tot zestig procent van de bevolking. Stel je voor dat in jouw straat elk tweede huis plotseling leeg staat; dat was de realiteit in de 14e eeuw.
3. De route vanuit Centraal-Azië
De ellende begon rond 1338 in Centraal-Azië. Via de zijderoute, de belangrijkste handelsader van die tijd, liftte de bacterie mee met karavanen. In 1347 bereikte de ziekte de Krim, vanwaar handelsschepen de besmette vlooien naar alle windstreken van de Middellandse Zee brachten.
4. Gruwelijke symptomen
Besmetting was een doodvonnis in sneltreinvaart. Slachtoffers kregen acute koorts, moesten bloed braken en kregen de kenmerkende pijnlijke zwellingen (builen). Vaak overleed een patiënt binnen drie tot vijf dagen nadat de eerste symptomen de kop opstaken.
5. De onzichtbare daders: Vlooien en ratten
Men had destijds geen idee van bacteriën. Nu weten we dat de bacterie Yersinia pestis de boosdoener was. Deze reisde mee in de maag van vlooien, die weer op zwarte ratten leefden. Omdat steden destijds smerig en overbevolkt waren, hadden de ratten vrij spel en verspreidde de ziekte zich razendsnel.
6. Radeloze dokters
Medische kennis stelde weinig voor. Artsen probeerden de ziekte te bestrijden met aderlatingen, het verbranden van kruiden of zelfs het drinken van gesmolten goud. Niets hielp. Pas eeuwen later kwamen we achter de kracht van antibiotica en vaccins, die de pest vandaag de dag gelukkig goed behandelbaar maken.
7. Europa werd een spookhuis
Hele dorpen werden in één klap weggevaagd. De sociale ontwrichting was totaal. Omdat er niet genoeg mensen waren om de doden te begraven, werden ze in massagraven gedumpt. De economie stortte in, simpelweg omdat er niemand meer over was om op het land te werken.
8. De voorganger: De pest van Justinianus
De Zwarte Dood was niet de eerste keer dat de pest toesloeg. In de 6e eeuw teisterde de Pest van Justinianus het Byzantijnse Rijk. Hoewel die ook miljoenen slachtoffers eiste, bleef de Zwarte Dood door zijn enorme schaal en snelheid de boeken in gaan als de meest traumatische uitbraak.
9. Een verzwakte bevolking
De timing was rampzalig. Vlak voor de pest toesloeg, had Europa jaren van mislukte oogsten en hongersnood achter de rug door extreme regenval. De bevolking was ondervoed en verzwakt, waardoor de bacterie een makkelijke prooi had aan de miljoenen Europeanen.
10. “Slechte lucht” en andere misvattingen
Bij gebrek aan wetenschappelijke verklaringen dacht men dat de ziekte zich verspreidde via miasma: giftige dampen uit de aarde. Sommigen gaven aardbevingen de schuld, anderen de stand van de planeten. Deze misvattingen zorgden ervoor dat men de verkeerde maatregelen nam, zoals het sluiten van ramen terwijl de vlooien gewoon via de kieren binnenkwamen.
11. Geboren uit de as: De Renaissance
Het klinkt wrang, maar de pest zorgde indirect voor vernieuwing. Door het enorme tekort aan arbeiders kregen overlevers een betere onderhandelingspositie en hogere lonen. De oude feodale structuren wankelden. Bovendien stimuleerde het wantrouwen in de oude medische kennis de opkomst van wetenschappelijk onderzoek, wat de weg vrijmaakte voor de Renaissance.
12. De pest is er nog steeds
Denk niet dat de pest een museumstuk is. De bacterie bestaat nog steeds en duikt af en toe op, zoals in 1994 in India. Het grote verschil met vroeger? We hebben nu antibiotica. Als je er op tijd bij bent, is de overlevingskans nu bijna honderd procent.
13. Een intellectuele terugslag
De wetenschap en het onderwijs kregen een enorme klap. Aan de Universiteit van Cambridge stierf bijna de helft van de professoren. Kennis die eeuwenlang was opgebouwd, verdween simpelweg omdat de dragers ervan overleden. Het duurde ongeveer 150 jaar voordat het intellectuele leven in Europa weer op het oude niveau was.
14. De bacterie is nauwelijks veranderd
Onderzoekers hebben DNA uit middeleeuwse graven vergeleken met moderne pestbacteriën. De schokkende conclusie: de bacterie is genetisch bijna identiek. Dat we er nu minder snel aan doodgaan, ligt aan onze betere gezondheid, hygiëne en medicijnen, niet aan een zwakkere bacterie.
15. Koopvaardijschepen als doodskisten
Schepen waren de perfecte broedplaatsen. Ratten en vlooien zaten verstopt in de lading graan of textiel. Vaak merkte de bemanning pas dat er iets mis was als ze al lang en breed op zee waren. In sommige gevallen dreef een schip maandenlang als ‘spookschip’ rond omdat iedereen aan boord was overleden.
16. De helden van Eyam
In 1665 toonde het Engelse dorpje Eyam een ongekende moed. Toen de pest daar uitbrak via een pakketje kleding uit Londen, besloten de dorpelingen zichzelf volledig te isoleren. Ze wilden voorkomen dat ze de omgeving zouden besmetten. Het kostte het leven aan driekwart van de bewoners, maar ze redden hiermee duizenden mensen in de omliggende regio.
17. Overleven was mogelijk
Zelfs zonder medicijnen was de pest niet voor iedereen dodelijk. Onderzoek toont aan dat mensen die al gezond en goed gevoed waren, een aanzienlijk grotere kans hadden om de infectie te overwinnen. Het sterftecijfer was dus vooral zo hoog omdat de algemene levensomstandigheden destijds beroerd waren.
18. Nostradamus als pestdokter
Voordat hij zijn beroemde voorspellingen schreef, was Nostradamus een arts die de pest bestreed. Hij was zijn tijd ver vooruit: hij weigerde patiënten te aderlaten en hamerde op persoonlijke hygiëne en frisse lucht. Hoewel hij de oorzaak niet kende, redden zijn praktische adviezen waarschijnlijk vele levens.
19. Waar komt het woord ‘quarantaine’ vandaan?
We hebben de term te danken aan de Venetianen. Om de stad te beschermen tegen besmette schepen, moesten deze 40 dagen voor de kust wachten. In het Italiaans is dat quaranta giorni. Deze periode van veertig dagen werd uiteindelijk verbasterd tot het woord quarantaine dat we nu nog steeds gebruiken.
20. De eerste biologische oorlogsvoering
Tijdens het beleg van de stad Kaffa in 1346 gebruikten de Mongolen een gruwelijke tactiek. Ze lanceerden de lijken van hun aan de pest overleden soldaten met katapulten over de stadsmuren. Ze hoopten dat de stank en de ziekte de inwoners tot overgave zouden dwingen. Het is een van de vroegste en meest macabere voorbeelden van biologische oorlogsvoering in de geschiedenis.